توسط : پرتو مدیا | ۳٬۰۳۲ مگاوات؛ عددی که در نگاه اول شاید تنها یک آمار فنی از صنعت برق به نظر برسد، اما وقتی مشخص میشود این میزان بار در کمتر از هفت ماه از محل شناسایی و ساماندهی مصرف غیرمجاز برق از شبکه کشور حذف شده، ابعاد ماجرا متفاوت میشود. حجم برق آزادشده حتی از ظرفیت تولید بزرگترین نیروگاه ایران نیز بیشتر اعلام شده است؛ رقمی که نشان میدهد مقابله با برق غیرمجاز، دیگر صرفاً برخورد با چند انشعاب غیرقانونی نیست و میتواند به اندازه ساخت یک نیروگاه بزرگ در مدیریت ناترازی برق کشور اثرگذار باشد.
سه هزار مگاوات برق کجا میرفت؟
بر اساس تازهترین گزارش وزارت نیرو، طی کمتر از هفت ماه اجرای برنامه مقابله با این نوع مصرف، سه هزار و ۳۲ مگاوات بار غیرمجاز از شبکه برق کشور کاهش یافته و این ظرفیت برای مصارف متعارف و قانونی آزاد شده است. اهمیت این عدد زمانی بیشتر میشود که آن را با ظرفیت یک نیروگاه بزرگ مقایسه کنیم؛ بیش از سه هزار مگاوات قدرت الکتریکی، در مقیاس صنعت برق رقمی بسیار قابل توجه است.
طرح مهتاب چگونه برق غیرمجاز را شکار کرد؟
عبدالرضا حسینیمهر، مجری طرح ملی کاهش تلفات برق کشور، گفت: از ابتدای اجرای طرح مهتاب در اسفند ۱۴۰۴، بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار مورد تلفات غیرفنی در شبکه برق شناسایی و ساماندهی شده است؛ اقداماتی که در مجموع کاهش سه هزار و ۳۲ مگاواتی بار شبکه را به دنبال داشته است.
برنامه وزارت نیرو به همین نقطه محدود نمیشود. حسینیمهر گفت: هدفگذاری انجامشده، رساندن میزان بار آزادشده به حدود سه هزار و ۵۰۰ مگاوات در روزهای ابتدایی مهر و در ادامه به پنج هزار مگاوات تا پایان سال ۱۴۰۵ است.
گزارشهای مرتبط با اجرای طرح مهتاب نشان میدهد این برنامه تنها بر جمعآوری سیمها یا انشعابهای غیرقانونی متمرکز نیست. شناسایی دستکاری کنتورها، تعویض تجهیزات معیوب، محدودسازی مشترکان پرمصرف، مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز و پایش شبکه از دیگر محورهایی است که در قالب این طرح دنبال میشود. در یکی از گزارشهای اخیر این طرح نیز از جمعآوری بیش از هزار کیلومتر کابل غیرمجاز، شناسایی و اصلاح دهها هزار مورد دستکاری کنتور و کشف هزاران دستگاه استخراج غیرمجاز رمزارز خبر داده شده است.
برق غیرمجاز فقط انشعاب دزدی نیست
یکی از نکات مهم در موضوع مصرف غیرمجاز برق این است که همه تخلفات الزاماً توسط افرادی که هیچ انشعاب رسمی ندارند انجام نمیشود.
حسینیمهر گفت: بخشی از تخلفات مربوط به مشترکانی است که انشعاب قانونی دارند اما از مسیر دیگری، خارج از کنتور یا برخلاف شرایط تعیینشده، برق دریافت میکنند. بنابراین داشتن کنتور رسمی به معنای قانونی بودن تمام برق مصرفشده نیست.
برای این گروه، علاوه بر محاسبه هزینه برق مصرفشده به شکل غیرمجاز، خسارت نیز در نظر گرفته میشود و بر اساس توضیحات مجری طرح کاهش تلفات، متخلف ممکن است تا یک سال از یارانه برق محروم شود و هزینه مصرف او با نرخ آزاد محاسبه شود.
در مورد انشعابهای فاقد مجوز نیز شرایط متفاوت است. اگر محل مصرف در محدوده قانونی شهر یا روستا قرار داشته باشد، مصرفکننده باید برای دریافت انشعاب رسمی اقدام کند. در مناطق خارج از محدوده نیز امکان استفاده از تجهیزات اندازهگیری موقت برای محاسبه مصرف پیشبینی شده است.
هدف از این رویکرد آن است که بخشی از مصارفی که قابلیت قانونیشدن دارند، به جای باقی ماندن در شبکه غیررسمی، وارد نظام اندازهگیری و فروش برق شوند.
پنج استان در صدر برق غیرمجاز
عبدالرضا حسینیمهر گفت: بیشترین موارد برق غیرمجاز در استانهای خوزستان، تهران، سیستانوبلوچستان، بوشهر و هرمزگان شناسایی شده است.
قرار گرفتن استانهایی با شرایط اقلیمی گرم در این فهرست اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مصرف برق در ماههای گرم سال در این مناطق به دلیل استفاده گسترده از تجهیزات سرمایشی افزایش پیدا میکند و هر بار غیرمجاز میتواند فشار مضاعفی بر شبکهای وارد کند که خود در دوره اوج مصرف با محدودیت ظرفیت مواجه است.
تهران نیز به دلیل جمعیت بالا، تراکم فعالیتهای اقتصادی و وسعت شبکه توزیع، یکی از مناطق مهم در برنامه کاهش تلفات محسوب میشود.
یک روی دیگر ناترازی برق
سالهاست بخش عمده بحث درباره ناترازی برق ایران بر ساخت نیروگاههای جدید، توسعه انرژی تجدیدپذیر و افزایش ظرفیت تولید متمرکز شده است؛ اما آمار سه هزار و ۳۲ مگاواتی نشان میدهد مدیریت سمت مصرف نیز میتواند ظرفیتی معادل چند واحد بزرگ نیروگاهی آزاد کند.
ساخت یک نیروگاه بزرگ نیازمند سرمایهگذاری کلان، تأمین زمین، سوخت، تجهیزات، اتصال به شبکه و چندین سال زمان است. در مقابل، بخشی از ظرفیت موجود شبکه را میتوان با کاهش مصرف غیرمجاز، اصلاح کنتورها، هوشمندسازی و کاهش تلفات دوباره در اختیار مصرفکنندگان قانونی قرار داد.
از این منظر، مقابله با برق غیرمجاز را میتوان نوعی «ظرفیت مجازی تولید» دانست؛ یعنی بدون نصب توربین یا احداث نیروگاه تازه، بار اضافی از روی سیستم برداشته میشود و فاصله میان تولید و تقاضا کاهش پیدا میکند.
کنتور هوشمند وارد میدان میشود
طبق توضیحات حسینیمهر، در بازدیدهای میدانی، حتی روشناییهای غیرضروری نیز مورد بررسی قرار میگیرند و در موارد بدمصرفی امکان نصب کنتور هوشمند وجود دارد.
این تجهیزات به شرکتهای توزیع اجازه میدهند رفتار مصرف مشترک را با دقت بیشتری رصد کنند و در صورت عبور مصرف از سقفهای تعیینشده، محدودیتهایی را از راه دور اعمال کنند.
هوشمندسازی شبکه از این جهت اهمیت دارد که شیوه سنتی مقابله با تخلفات معمولاً وابسته به بازدید حضوری نیروی انسانی است؛ در حالی که دادههای کنتورهای هوشمند میتواند الگوهای غیرعادی مصرف را سریعتر آشکار کند و امکان هدفمند شدن بازرسیها را افزایش دهد.
کاهش خاموشیها؛ نتیجه یک بسته اقدامات
مجری طرح ملی کاهش تلفات برق همچنین اعلام کرده است بر اساس بررسیهای انجامشده، مجموعه اقداماتی مانند: توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، هوشمندسازی مصرف و اجرای طرح مهتاب باعث شده خاموشیها در سال ۱۴۰۵ نسبت به سال قبل ۵۳ درصد کاهش پیدا کند. این عدد به مجموعه اقدامات صنعت برق نسبت داده شده و نباید آن را صرفاً نتیجه برخورد با انشعابهای غیرمجاز دانست.
با این حال، کاهش چند هزار مگاوات بار غیرقانونی میتواند در دورههایی که فاصله تولید و مصرف کم میشود، نقش مهمی در پایداری شبکه داشته باشد. حتی چند صد مگاوات کاهش بار در ساعات اوج مصرف میتواند در تصمیمگیری درباره اعمال محدودیت یا خاموشی اثرگذار باشد؛ چه رسد به ظرفیتی که از مرز سه هزار مگاوات عبور کرده است.
برق غیرمجاز؛ مسئلهای فراتر از قبض
انشعابهای غیراستاندارد میتوانند باعث افزایش بار روی ترانسفورماتورها، افت ولتاژ، آسیب تجهیزات و افزایش احتمال بروز خاموشی شوند. در نتیجه هزینه این تخلف تنها متوجه صنعت برق نیست و مشترکان قانونی یک منطقه نیز ممکن است آثار آن را در قالب افت کیفیت برق یا اختلال شبکه تجربه کنند.
از سوی دیگر، وقتی بخشی از مشترکان هزینه واقعی یا حتی تعرفه تعیینشده مصرف خود را پرداخت نمیکنند، مفهوم عدالت در توزیع انرژی نیز زیر سؤال میرود. به همین دلیل مسئولان طرح مهتاب یکی از اهداف این برنامه را حفاظت از حقوق مشترکان قانونی و افزایش پایداری شبکه عنوان کردهاند.
جمعبندی؛ نیروگاهی که باید از شبکه آزاد شود
صنعت برق ایران برای عبور از ناترازی تنها به نیروگاههای تازه نیاز ندارد؛ بخشی از ظرفیت مورد نیاز همین حالا در شبکه وجود دارد اما در قالب مصرف غیرمجاز برق، تلفات غیرفنی، دستکاری تجهیزات و مصارف خارج از قرارداد از دسترس خارج شده است.
اگر هدف پنج هزار مگاواتی طرح مهتاب تا پایان سال محقق شود، مقیاس ظرفیت آزادشده بیش از پیش قابل توجه خواهد بود. در چنین شرایطی، مقابله با برق غیرمجاز از یک مأموریت نظارتی به یکی از ابزارهای جدی مدیریت ناترازی انرژی تبدیل میشود.
ماجرای سه هزار مگاوات برق بازیابیشده یک پیام روشن دارد: همیشه اولین راهحل برای کمبود برق، ساخت نیروگاه جدید نیست. گاهی باید ابتدا دید چه میزان از برق تولیدشده پیش از رسیدن به مصرفکنندگان قانونی، در مسیرهای غیرمجاز ناپدید میشود.
