توسط : پرتو مدیا | ناترازی برق ایران تنها به کمبود ظرفیت تولید محدود نمی‌شود و بخشی از مسئله به توان شبکه برای انتقال برق میان مناطق مختلف کشور بازمی‌گردد. تغییرات فصلی مصرف، فاصله میان مراکز تولید و مصرف و محدودیت ظرفیت خطوط انتقال باعث شده است که حتی در صورت وجود ظرفیت نیروگاهی، امکان انتقال کامل توان تولیدشده به مراکز پرمصرف همیشه فراهم نباشد.
در فصل تابستان، افزایش مصرف وسایل سرمایشی تقاضای برق را به اوج می‌رساند، اما در زمستان مسئله دیگری به شبکه فشار وارد می‌کند. حدود ۸۰ درصد ظرفیت نیروگاهی کشور حرارتی و وابسته به گاز طبیعی است و هم‌زمان با افزایش مصرف گاز خانگی در روزهای سرد، ممکن است سهم نیروگاه‌ها از گاز کاهش پیدا کند. در سال ۱۴۰۳ از مجموع ۲۴۴ میلیارد مترمکعب گاز مصرف‌شده در کشور، ۳۱ درصد در نیروگاه‌ها و ۲۸ درصد در بخش خانگی مصرف شده است.
تمرکز بیش از ۹۰ درصد منابع تولید گاز در مناطق جنوبی کشور و قرار گرفتن بیش از ۷۰ درصد مصرف گاز خانگی و تجاری در نیمه شمالی نیز این عدم‌توازن را تشدید می‌کند. به عنوان نمونه، در زمستان ۱۴۰۴ تنها ۳۵ درصد گاز مورد نیاز نیروگاه‌های استان گلستان تأمین شد؛ وضعیتی که می‌تواند ظرفیت عملی تولید نیروگاه‌ها را کاهش داده و بار بیشتری را به شبکه انتقال تحمیل کند.
یکی از مهم‌ترین نکات مطرح‌شده درباره ناترازی برق، تفاوت میان «کمبود تولید» و «کمبود ظرفیت انتقال» است. ممکن است در بخشی از کشور توان کافی تولید شود، اما خطوط و پست‌های موجود ظرفیت لازم برای انتقال آن به منطقه‌ای دیگر را نداشته باشند. در نتیجه، ناترازی شبکه علاوه بر میزان تولید، به محل تولید، محل مصرف و مسیر انتقال انرژی نیز وابسته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در این گزارش، ظرفیت انتقال توان از طریق خطوط ۴۰۰ و ۲۳۰ کیلوولت شبکه سراسری در برخی مسیرهای مورد بحث حدود ۴۳۰۰ مگاوات عنوان شده و امکان افزایش مقطعی آن تا حدود ۱۵ درصد نیز مطرح است. در برنامه‌های توسعه آتی، افزایش این ظرفیت به حدود ۱۰ هزار مگاوات و در مراحل بعد حتی ۲۰ هزار مگاوات مورد بررسی قرار گرفته است. توسعه تولید برق در جنوب کشور، سواحل مکران، نیروگاه اتمی بوشهر و مناطق دارای منابع گازی نیز در کنار توسعه شبکه انتقال مورد توجه قرار دارد.
افزایش ظرفیت انتقال در چنین مقیاسی دیگر تنها با احداث چند خط یا توسعه یک پست قابل تحقق نیست و نیازمند بازطراحی بخشی از معماری شبکه برق کشور است. یکی از گزینه‌های مطرح‌شده، استفاده از سطح ولتاژ ۷۶۵ کیلوولت است؛ فناوری‌ای که تاکنون در شبکه برق ایران مورد استفاده عملیاتی قرار نگرفته است. افزایش ولتاژ می‌تواند برای انتقال یک میزان مشخص توان، جریان و در نتیجه بخشی از تلفات اهمی خطوط را کاهش دهد.
با این حال، ورود به سطوح ولتاژ فوق‌العاده بالا الزامات فنی گسترده‌ای دارد. طراحی عایق‌ها، کنترل پدیده کرونا، آرایش هادی‌ها، تجهیزات قطع و وصل، ترانسفورماتورها، راکتورها، حفاظت، اندازه‌گیری و آزمایش تجهیزات باید متناسب با سطح ولتاژ جدید توسعه یابد. وزارت نیرو نیز طی سال‌های گذشته مطالعاتی را درباره استفاده از این فناوری انجام داده و در آبان ۱۴۰۴ از بررسی مرحله نخست مطالعات ارتقای شبکه به سطح ۷۶۵ کیلوولت خبر داده است. سابقه بررسی چنین شبکه‌ای در ایران حتی به مطالعات دهه ۱۳۵۰ بازمی‌گردد.
چالش اصلی در این مسیر تنها انتخاب فناوری نیست. تأمین یا ساخت تجهیزات در شرایط تحریم، ایجاد آزمایشگاه‌های تخصصی، دسترسی به تجهیزات تست، تأمین قطعات یدکی و تربیت نیروهای متخصص برای بهره‌برداری و تعمیرات از جمله الزامات اجرای یک شبکه انتقال فوق‌ولتاژ هستند. بدون توسعه این زیرساخت‌ها، فاصله میان مطالعات فنی و اجرای صنعتی می‌تواند خود به یکی از گلوگاه‌های توسعه شبکه تبدیل شود.
بر این اساس، رفع ناترازی برق کشور نیازمند نگاه هم‌زمان به سه بخش اصلی است؛ افزایش ظرفیت تولید، تطبیق جغرافیایی میان تولید و مصرف و توسعه ظرفیت انتقال. تمرکز صرف بر احداث نیروگاه‌های جدید، بدون تقویت خطوط انتقال و زیرساخت‌های فنی مورد نیاز، نمی‌تواند به همان میزان ظرفیت قابل استفاده در مراکز مصرف ایجاد کند و توسعه شبکه انتقال به یکی از اجزای کلیدی برنامه آینده صنعت برق تبدیل شده است.
