توسط : پرتو مدیا | شبکه برق ایران پس از تجربه خاموشی‌های گسترده در تابستان، اکنون با چالش متفاوتی در آستانه فصل سرد روبه‌روست؛ چالشی که ریشه آن تنها در کمبود ظرفیت تولید برق نیست، بلکه به محدودیت تأمین گاز نیروگاه‌ها و پیوند مستقیم میان ناترازی برق و گاز بازمی‌گردد. با افزایش مصرف خانگی گاز در زمستان، سهم نیروگاه‌ها از سوخت کاهش پیدا می‌کند و همین مسئله می‌تواند محدودیت تولید برق و در نتیجه فشار بیشتر بر صنایع را به همراه داشته باشد.
طبق اطلاعات منتشرشده، تابستان امسال در برخی شهرک‌های صنعتی محدودیت برق به روزانه ۲۰ ساعت رسیده است؛ وضعیتی که نشان می‌دهد مدیریت ناترازی همچنان تا حد زیادی بر محدودکردن مصرف بخش تولید متکی است. در همین حال، متوسط خاموشی ناشی از کمبود تولید و مدیریت بار از ۳.۶۴ دقیقه در روز در سال ۱۴۰۱ به ۱۹.۲۱ دقیقه در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته و بیش از پنج برابر شده است.
این روند برای صنایع تنها به معنای کاهش چند ساعت مصرف برق نیست. توقف تولید می‌تواند به از بین رفتن مواد اولیه، افزایش هزینه راه‌اندازی مجدد تجهیزات، تأخیر در تحویل سفارش‌ها و از دست رفتن بازارهای صادراتی منجر شود. به همین دلیل، کارشناسان تأکید می‌کنند مدیریت بار باید با توجه به اثر اقتصادی خاموشی بر هر صنعت انجام شود و محدودیت‌ها برای همه واحدهای تولیدی به شکل یکسان اعمال نشود.
یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده، اولویت‌بندی صنایع بر اساس شاخص‌هایی مانند اشتغال، ارزش افزوده، صادرات، شدت مصرف انرژی و امکان جابه‌جایی زمان تولید است. بر این اساس، واحدی که نقش مهمی در زنجیره تأمین یا صادرات دارد، لزوماً نباید همان میزان محدودیتی را تجربه کند که یک واحد کم‌اثرتر اقتصادی با آن مواجه می‌شود.
موضوع دیگر، فاصله میان ظرفیت اعلام‌شده نیروگاه‌ها و برق قابل اتکا در ساعات بحرانی است. در سال گذشته از توسعه ۴.۷ گیگاوات ظرفیت خورشیدی تا تابستان ۱۴۰۵ سخن گفته شده بود، اما تابستان امسال همچنان ناترازی برق حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات گزارش شد. این اختلاف نشان می‌دهد صرف افزایش ظرفیت اسمی کافی نیست و باید مشخص شود چه میزان از این ظرفیت دقیقاً در ساعات اوج مصرف و زمان نیاز شبکه قابل تحویل بوده است.
با ورود به فصل سرد، مسئله پیچیده‌تر می‌شود؛ زیرا افزایش مصرف گاز خانگی مستقیماً سوخت نیروگاه‌های حرارتی را تحت فشار قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، کمبود گاز می‌تواند به کاهش تولید برق منجر شود و ناترازی دو شبکه به یکدیگر منتقل شود. بنابراین مدیریت زمستانی تنها با اعمال خاموشی یا محدودیت مصرف برق قابل حل نیست و باید تخصیص گاز، ذخایر سوخت مایع، آمادگی نیروگاه‌ها و محدودیت صنایع به‌صورت یکپارچه مدیریت شود.
در برخی گزارش‌ها، کسری روزانه گاز تا حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب عنوان شده است. اگر چنین سطحی از ناترازی مبنای برنامه‌ریزی زمستانی باشد، مشخص بودن نحوه توزیع سوخت میان بخش خانگی، نیروگاه‌ها و صنایع اهمیت زیادی پیدا می‌کند. همچنین ذخایر گازوئیل و سایر سوخت‌های جایگزین نیروگاه‌ها باید به اندازه‌ای باشد که کاهش تحویل گاز طبیعی را در دوره‌های سرد جبران کند.
یکی دیگر از راهکارهای کاهش مصرف سوخت نیروگاه‌ها، تبدیل واحدهای گازی ساده به سیکل ترکیبی است. در نیروگاه سیکل ترکیبی، از حرارت خروجی توربین گازی برای تولید بخار و تولید برق بیشتر استفاده می‌شود و در نتیجه می‌توان بدون افزایش متناسب مصرف سوخت، برق بیشتری تولید کرد. در شرایطی که هر مترمکعب گاز در زمستان اهمیت پیدا می‌کند، افزایش راندمان نیروگاه‌ها می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.
با این حال، این برنامه نیز نیازمند زمان‌بندی و گزارش‌دهی شفاف است. مشخص بودن تعداد واحدهای در حال تبدیل، میزان پیشرفت پروژه‌ها و مقدار سوختی که از این مسیر صرفه‌جویی می‌شود، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از توان واقعی شبکه برای عبور از زمستان ارائه دهد.
یکی از مهم‌ترین انتقادهای مطرح‌شده، نبود برنامه روشن و قابل پیش‌بینی برای صنایع است. کارخانه‌ها برای خرید مواد اولیه، برنامه تولید، نیروی انسانی و تحویل سفارش نیازمند اطلاع قبلی از محدودیت‌ها هستند. اگر برنامه خاموشی تا ساعات پایانی نامشخص باشد یا مرتب تغییر کند، حتی احتمال خاموشی نیز می‌تواند برنامه تولید را مختل کند.
بر همین اساس، پیشنهاد شده برنامه مدیریت بار زمستانی پیش از ورود به روزهای سرد منتشر شود و در آن میزان احتمالی محدودیت صنایع، اولویت تأمین سوخت و سناریوهای مختلف به‌صورت شفاف مشخص شود. همچنین انتشار منظم شاخص‌هایی مانند میزان گاز تحویلی به نیروگاه‌ها، وضعیت ذخایر سوخت مایع و حجم محدودیت واقعی صنایع می‌تواند ارزیابی وضعیت شبکه را برای فعالان اقتصادی آسان‌تر کند.
مسئله دیگر، تعیین مسئولیت مشخص برای مدیریت همزمان ریسک برق و گاز است. زمانی که تصمیم درباره تحویل گاز به نیروگاه‌ها مستقیماً بر تولید برق و فعالیت صنایع اثر می‌گذارد، پراکندگی مسئولیت میان چند دستگاه می‌تواند مدیریت بحران را دشوار کند. هماهنگی میان وزارت نیرو، وزارت نفت و بخش صنعت زمانی مؤثر خواهد بود که مسئول نهایی تصمیم‌گیری و پاسخگویی نیز مشخص باشد.
مجموع شرایط موجود نشان می‌دهد بحران انرژی در فصل سرد تنها یک مسئله برقی نیست. میزان مصرف گاز خانگی، راندمان نیروگاه‌ها، ذخایر سوخت مایع، ظرفیت واقعی تجدیدپذیرها و نحوه اعمال محدودیت بر صنایع همگی در کنار یکدیگر تعیین می‌کنند شبکه برق با چه سطحی از فشار روبه‌رو خواهد شد.
در نتیجه، عبور از زمستان نیازمند برنامه‌ای فراتر از خاموشی و مدیریت لحظه‌ای بار است. شفافیت در تخصیص سوخت، برنامه‌ریزی قابل پیش‌بینی برای صنایع، افزایش راندمان نیروگاه‌ها و انتشار مستمر داده‌های شبکه می‌تواند هزینه اقتصادی ناترازی را کاهش دهد. بدون چنین چارچوبی، کمبود گاز ممکن است همان مسئله‌ای را که در تابستان به شکل کمبود برق دیده شد، در زمستان با شدت و پیچیدگی بیشتری به شبکه بازگرداند.
