توسط : پرتو مدیا | فرسودگی میلیون‌ها بخاری گازی در کشور به یکی از عوامل مهم افزایش مصرف گاز در بخش خانگی تبدیل شده است؛ به‌طوری‌که رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران معتقد است جایگزینی بخاری‌های قدیمی و کم‌بازده می‌تواند روزانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب از مصرف گاز کشور بکاهد؛ رقمی که در فصل سرد می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر صنایع و نیروگاه‌ها را کاهش دهد.
آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، با اشاره به تشدید ناترازی گاز در کشور اعلام کرد که در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون دستگاه بخاری فرسوده در مناطق سردسیر مورد استفاده قرار می‌گیرد. این تجهیزات به دلیل راندمان پایین، بخش قابل‌توجهی از گاز مصرفی خانوارها را بدون ایجاد بازده متناسب مصرف می‌کنند.
براساس برآوردهای ارائه‌شده، یک بخاری گازی سنتی روزانه حدود ۱۴ تا ۱۵ مترمکعب گاز مصرف می‌کند، در حالی که استفاده از بخاری‌های پربازده می‌تواند مصرف روزانه هر دستگاه را حدود ۶ تا ۷ مترمکعب کاهش دهد. در صورتی که این میزان صرفه‌جویی برای ۱۰ میلیون بخاری فعال در مناطق سردسیر محاسبه شود، امکان کاهش مصرف روزانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب گاز فراهم خواهد شد.
اهمیت این موضوع در شرایطی بیشتر می‌شود که کشور در آستانه فصل سرد با محدودیت جدی در تراز تولید و مصرف گاز مواجه است. به گفته نجفی، ظرفیت تولید گاز کشور نسبت به دوره پیشین کاهش قابل‌توجهی داشته و در خوش‌بینانه‌ترین حالت حدود ۷۵۰ میلیون مترمکعب گاز در روز در دسترس خواهد بود. از این میزان، دست‌کم ۴۰۰ میلیون مترمکعب به مصرف بخش خانگی اختصاص پیدا می‌کند و بخشی دیگر نیز باید برای تأمین سوخت نیروگاه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.
همزمان، برآوردها نشان می‌دهد ناترازی گاز در دوره اوج مصرف می‌تواند فشار سنگینی بر صنایع وارد کند. محدودیت گاز صنایع فولادی، پتروشیمی و سایر واحدهای بزرگ تولیدی نه‌تنها ظرفیت تولید این بخش‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند به افت صادرات و کاهش درآمد ارزی کشور منجر شود. از سوی دیگر، جایگزینی گاز نیروگاه‌ها با سوخت‌های مایع مانند مازوت نیز هزینه‌های زیست‌محیطی و فنی قابل‌توجهی به همراه دارد و می‌تواند استهلاک تجهیزات نیروگاهی را افزایش دهد.
طبق اطلاعات مطرح‌شده در این گزارش، از حدود ۲۴ میلیون واحد مسکونی کشور، حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد همچنان از بخاری‌های گازی کم‌بازده با رده‌های انرژی پایین استفاده می‌کنند. این مسئله باعث شده بخش خانگی در فصل سرد سهم بسیار بالایی از مصرف گاز را به خود اختصاص دهد و با افزایش تقاضا، تأمین پایدار گاز صنایع با دشواری بیشتری روبه‌رو شود.
موضوع نوسازی بخاری‌های فرسوده نیز سابقه‌ای طولانی دارد. طرح جایگزینی تجهیزات گرمایشی کم‌بازده سال‌هاست مطرح شده و شورای اقتصاد نیز در سال ۱۴۰۱ طرحی را برای تعویض حدود ۴.۱ میلیون دستگاه بخاری تصویب کرد. با این حال، براساس اظهارات رئیس کمیسیون انرژی اتاق ایران، طی سال‌های گذشته تنها حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار دستگاه بخاری جایگزین شده و اجرای طرح با سرعت مورد انتظار پیش نرفته است.
یکی از چالش‌های اصلی این طرح، محدودیت ظرفیت تولید بخاری‌های پربازده در داخل کشور عنوان شده است. به گفته نجفی، ظرفیت تولید این نوع تجهیزات در داخل در خوش‌بینانه‌ترین حالت حدود ۲۰۰ هزار دستگاه در سال است؛ بنابراین در صورت اتکا صرف به تولید داخلی، نوسازی کامل میلیون‌ها بخاری فرسوده می‌تواند چند دهه زمان ببرد. وی معتقد است در کنار تقویت تولید داخلی باید از روش‌هایی مانند انتقال فناوری، جذب سرمایه‌گذار و در صورت نیاز واردات تجهیزات دارای رده انرژی بالا نیز استفاده شود.
افزایش راندمان تجهیزات گرمایشی می‌تواند علاوه بر کاهش مصرف خانگی، امکان اختصاص حجم بیشتری از گاز به بخش‌های مولد اقتصاد را فراهم کند. گاز طبیعی در صنایعی مانند پتروشیمی و فولاد به‌عنوان خوراک یا منبع انرژی مورد استفاده قرار می‌گیرد و تبدیل آن به محصولات دارای ارزش افزوده می‌تواند درآمد بیشتری نسبت به مصرف مستقیم آن برای گرمایش ایجاد کند. از این منظر، نوسازی تجهیزات گرمایشی تنها یک برنامه صرفه‌جویی انرژی نیست و می‌تواند به ابزاری برای کاهش محدودیت صنایع و افزایش ظرفیت تولید کشور تبدیل شود.
در کنار تعویض بخاری‌ها، اصلاح موتورخانه‌ها، ارتقای راندمان پکیج‌ها، توسعه تجهیزات کم‌مصرف و مشارکت دادن بخش خصوصی در پروژه‌های بهینه‌سازی نیز از راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت ناترازی گاز است. یکی از مدل‌های مطرح‌شده، تأمین هزینه نوسازی تجهیزات توسط شرکت‌های تخصصی و بازپرداخت تدریجی هزینه از محل قبوض مشترکان در دوره‌های چندساله است؛ روشی که می‌تواند فشار مالی اولیه بر خانوارها را کاهش دهد.
بررسی وضعیت مصرف گاز نشان می‌دهد مدیریت ناترازی انرژی بدون توجه به بخش خانگی دشوار خواهد بود. تعویض بخاری‌های فرسوده و افزایش بهره‌وری تجهیزات گرمایشی می‌تواند در کنار افزایش تولید گاز و اصلاح زیرساخت‌ها، بخشی از شکاف میان عرضه و تقاضا را جبران کند. صرفه‌جویی روزانه ده‌ها میلیون مترمکعب گاز نیز در صورت تحقق، می‌تواند تأثیر مستقیمی بر کاهش محدودیت صنایع، کاهش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها و حفظ ظرفیت تولید اقتصادی کشور داشته باشد.
