توسط : پرتو مدیا | نیروگاه‌های برق‌آبی به‌دلیل قابلیت کنترل سریع تولید و نقش مؤثر در تنظیم بار شبکه، بار دیگر به یکی از گزینه‌های مهم صنعت برق برای مقابله با ناترازی تبدیل شده‌اند؛ ظرفیتی که قرار است با بهره‌برداری از واحدهای جدید در ماه‌های آینده افزایش یابد و بخشی از نیاز شبکه در دوره‌های اوج مصرف را بدون استفاده از سوخت‌های فسیلی تأمین کند.
براساس برنامه‌ریزی صنعت برق، ۶۵ مگاوات ظرفیت جدید نیروگاه‌های برق‌آبی برای دوره سرد سال ۱۴۰۵ وارد مدار خواهد شد و تا زمان اوج بار سال ۱۴۰۶ نیز بهره‌برداری از حدود ۲۷۰ مگاوات ظرفیت جدید دیگر در دستور کار قرار گرفته است. این برنامه در شرایطی دنبال می‌شود که افزایش مصرف برق و رشد نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، نیاز شبکه به منابع تولید انعطاف‌پذیر را بیش از گذشته افزایش داده است.
مزیت نیروگاه‌های برق‌آبی فقط به میزان برق تولیدی آنها محدود نمی‌شود. این واحدها می‌توانند در مدت کوتاهی میزان تولید خود را افزایش یا کاهش دهند و در نتیجه هنگام تغییر ناگهانی تقاضا یا نوسان تولید نیروگاه‌های خورشیدی و بادی به حفظ تعادل شبکه کمک کنند. همین ویژگی باعث شده برق‌آبی در بسیاری از شبکه‌های برق جهان علاوه بر یک منبع تولید انرژی، به‌عنوان ابزاری برای تأمین انعطاف‌پذیری و پایداری سیستم مورد استفاده قرار گیرد.
برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد نیروگاه‌های برق‌آبی در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۵۰۰ تراوات‌ساعت برق تولید کرده‌اند و نزدیک به ۱۴ درصد از کل تولید برق جهان را به خود اختصاص داده‌اند. بر این اساس، برق‌آبی پس از زغال‌سنگ و گاز طبیعی در جایگاه سوم منابع بزرگ تولید برق جهان قرار گرفته است.
اهمیت این منبع در سال‌های آینده با رشد تقاضای جهانی برق بیشتر خواهد شد. براساس برآوردهای مطرح‌شده در این گزارش، تقاضای جهانی برق در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۶ درصد و در سال ۲۰۲۷ حدود ۳.۸ درصد افزایش خواهد یافت. همزمان افزایش ظرفیت خورشیدی و بادی، مدیریت لحظه‌ای شبکه را پیچیده‌تر می‌کند و نیاز به منابعی را افزایش می‌دهد که بتوانند در زمان کوتاه تغییرات تولید را جبران کنند.
نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای نیز در همین چارچوب اهمیت ویژه‌ای دارند. طبق داده‌های مورد استناد ایراسین، این نیروگاه‌ها بیش از ۹۰ درصد ظرفیت ذخیره‌سازی برق در مقیاس نیروگاهی جهان را در اختیار دارند. در این سیستم‌ها، آب هنگام وجود برق مازاد به ارتفاع بالاتر پمپاژ می‌شود و در زمان افزایش تقاضا با عبور دوباره از توربین، برق تولید می‌کند. به این ترتیب بخشی از انرژی مازاد شبکه برای استفاده در ساعات پرمصرف ذخیره می‌شود.
در ایران نیز ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های برق‌آبی بیش از ۱۲ هزار مگاوات اعلام شده است. در مقطعی از سال جاری، حدود ۱۱ هزار مگاوات برق از این نیروگاه‌ها وارد شبکه شده و این واحدها به‌ویژه در دوره اوج مصرف تابستان نقش قابل‌توجهی در تأمین برق داشته‌اند. استفاده از این ظرفیت در شرایط ناترازی مزیت دیگری نیز دارد؛ زیرا تولید برق‌آبی بدون مصرف مستقیم گاز یا سایر سوخت‌های فسیلی انجام می‌شود و از این طریق فشار بر تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی را نیز کاهش می‌دهد.
محمد اله‌داد، مدیرعامل شرکت توانیر، با اشاره به برنامه‌های توسعه این بخش، تسریع در اجرای طرح‌های اولویت‌دار برق‌آبی را یکی از محورهای آمادگی برای اوج بار سال ۱۴۰۶ عنوان کرده است. واحد نخست نیروگاه برق‌آبی خداآفرین نیز از جمله پروژه‌هایی است که تسریع عملیات اجرایی آن مورد تأکید قرار گرفته تا ظرفیت‌های جدید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به شبکه اضافه شوند.
تأمین مالی پروژه‌های برق‌آبی نیز یکی از مسائل مورد توجه صنعت برق است. مدیرعامل توانیر بر ضرورت معرفی مدل‌های جدید سرمایه‌گذاری و سرمایه‌پذیری در این حوزه تأکید کرده و اعلام شده است تزریق نقدینگی به طرح‌های توسعه و ارتقای بهره‌برداری نیروگاه‌های برق‌آبی در سال ۱۴۰۵ با افزایش قابل‌توجه نسبت به سال قبل ادامه خواهد یافت.
در ادامه همین برنامه، چهار واحد نیروگاه برق‌آبی چم‌شیر با مجموع ظرفیت اعلامی ۱۲۰ مگاوات و یک واحد نیروگاهی در رودبار لرستان نیز به بهره‌برداری رسیده‌اند. طبق گزارش ایراسین، ورود این واحدها به مدار، ظرفیت جدیدی از انرژی پاک و تجدیدپذیر را در اختیار شبکه سراسری قرار داده است.
برق‌آبی البته وابستگی مستقیمی به وضعیت منابع آب و شرایط اقلیمی دارد و خشکسالی می‌تواند میزان تولید آن را محدود کند؛ بنابراین نمی‌توان آن را به‌تنهایی راه‌حل ناترازی برق دانست. با این حال، سرعت بالای تغییر تولید، امکان ذخیره‌سازی در نیروگاه‌های تلمبه‌ای و نبود نیاز مستقیم به سوخت فسیلی باعث شده این فناوری در کنار خورشیدی، بادی، توسعه شبکه و مدیریت مصرف، جایگاه مهمی در ترکیب راهکارهای افزایش پایداری شبکه داشته باشد.
مجموع برنامه‌های فعلی نشان می‌دهد صنعت برق در کنار افزایش ظرفیت خورشیدی و سایر منابع تولید، به دنبال استفاده بیشتر از ظرفیت برق‌آبی به‌عنوان یک ابزار تنظیم‌کننده شبکه است. ورود ۶۵ مگاوات ظرفیت جدید در دوره سرد امسال و هدف‌گذاری ۲۷۰ مگاوات ظرفیت تازه تا اوج بار ۱۴۰۶، اگر همراه با مدیریت مناسب منابع آب و تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام باشد، می‌تواند بخشی از انعطاف مورد نیاز شبکه برق کشور را در دوره‌های حساس تأمین کند.
