توسط : پرتو مدیا | توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر و حرکت به سمت تولید پراکنده برق، به یکی از محورهای مهم افزایش تاب‌آوری شبکه انرژی کشور تبدیل شده است؛ رویکردی که علاوه بر کاهش وابستگی به نیروگاه‌های متمرکز، می‌تواند آسیب‌پذیری زیرساخت‌های برق را در برابر بحران‌های طبیعی، تهدیدات فیزیکی و حملات سایبری کاهش دهد.
مصطفی منسوجی، مشاور مدیریت بحران و پدافند غیرعامل سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق «ساتبا»، با تأکید بر اهمیت تولید پراکنده اعلام کرده است که ساختار نیروگاه‌های تجدیدپذیر می‌تواند نقش مؤثری در افزایش پایداری شبکه برق در شرایط بحرانی داشته باشد. به گفته او، هرچه تولید برق از تمرکز در چند نقطه بزرگ فاصله بگیرد و در مناطق مختلف توزیع شود، امکان آسیب گسترده و همزمان به زیرساخت‌های تولید انرژی نیز کاهش می‌یابد.
یکی از مزیت‌های اصلی نیروگاه‌های خورشیدی و دیگر منابع تجدیدپذیر، امکان احداث آنها در مقیاس‌ها و نقاط جغرافیایی مختلف است. برخلاف نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز که اختلال در یک واحد می‌تواند ظرفیت قابل‌توجهی از تولید برق را به‌طور ناگهانی از مدار خارج کند، شبکه‌ای متشکل از نیروگاه‌های کوچک و متوسط پراکنده می‌تواند در برابر چنین اختلالاتی انعطاف بیشتری داشته باشد.
این ویژگی در شرایطی مانند وقوع بلایای طبیعی، حوادث گسترده زیرساختی یا آسیب به خطوط انتقال اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در یک ساختار توزیع‌شده، حتی اگر بخشی از ظرفیت تولید از مدار خارج شود، سایر واحدهای تولیدی می‌توانند همچنان به فعالیت ادامه دهند و بخشی از نیاز شبکه را تأمین کنند.
منسوجی با اشاره به همین ویژگی اعلام کرده است که تولید پراکنده انرژی، از منظر پدافند غیرعامل نیز اهمیت دارد؛ زیرا تمرکز زیرساخت‌های حیاتی در تعداد محدودی نقطه، میزان آسیب‌پذیری آنها را افزایش می‌دهد. توزیع جغرافیایی ظرفیت تولید برق می‌تواند ریسک ناشی از هدف قرار گرفتن یا آسیب‌دیدن یک نقطه مشخص را کاهش دهد و شبکه را در شرایط بحران پایدارتر نگه دارد.
در کنار مزیت‌های فیزیکی، موضوع امنیت سایبری نیز به یکی از بخش‌های مهم برنامه توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر تبدیل شده است. توسعه سامانه‌های کنترل دیجیتال، اینورترهای هوشمند، تجهیزات ارتباطی و سامانه‌های مدیریت از راه دور، اگرچه بهره‌برداری از نیروگاه‌ها را دقیق‌تر و کارآمدتر می‌کند، اما همزمان ضرورت حفاظت از زیرساخت‌های دیجیتال را نیز افزایش می‌دهد.
بر همین اساس، ساتبا اعلام کرده است که پدافند غیرعامل و امنیت سایبری از جمله موضوعاتی هستند که در برنامه توسعه گسترده ظرفیت‌های جدید تجدیدپذیر مورد توجه قرار گرفته‌اند. دولت هدف‌گذاری احداث ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر را دنبال می‌کند و قرار است تدابیر حفاظتی مربوط به امنیت سایبری پیش از بهره‌برداری از نیروگاه‌های جدید در نظر گرفته شود.
به گفته مشاور مدیریت بحران و پدافند غیرعامل ساتبا، تجربه‌های بین‌المللی نشان داده‌اند که زیرساخت‌های انرژی می‌توانند هدف حملات سایبری قرار گیرند و به همین دلیل، توسعه ظرفیت تولید برق بدون توجه به امنیت سامانه‌های کنترلی می‌تواند ریسک‌های تازه‌ای برای شبکه ایجاد کند. بر این اساس، برنامه‌های حفاظتی باید همزمان با طراحی و احداث نیروگاه‌ها اجرا شوند و امنیت سایبری به مرحله پس از بهره‌برداری موکول نشود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که توسعه سریع نیروگاه‌های خورشیدی در مقیاس‌های مختلف مورد توجه قرار گیرد. هر نیروگاه جدید شامل مجموعه‌ای از تجهیزات الکترونیکی، سامانه‌های کنترلی و مسیرهای ارتباطی است که باید در برابر دسترسی غیرمجاز و اختلالات احتمالی حفاظت شوند. بنابراین توسعه کمی ظرفیت تجدیدپذیرها نیازمند توسعه همزمان استانداردهای امنیتی و زیرساخت‌های حفاظتی است.
در عین حال، گسترش تولید پراکنده می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر شبکه انتقال نیز داشته باشد. احداث نیروگاه‌ها در نزدیکی مراکز مصرف باعث می‌شود بخشی از برق مورد نیاز در همان منطقه تولید شود و نیاز به انتقال انرژی در مسافت‌های طولانی کاهش یابد. این مسئله در شرایط بحران نیز اهمیت دارد؛ زیرا وابستگی کمتر به خطوط انتقال سراسری می‌تواند امکان تأمین برق محلی را افزایش دهد.
توسعه تجدیدپذیرها از این منظر تنها یک برنامه برای افزایش سهم انرژی پاک در سبد برق کشور نیست، بلکه می‌تواند بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی نیز باشد. ترکیب ظرفیت‌های متمرکز موجود با منابع تولید پراکنده خورشیدی و بادی، امکان ایجاد ساختاری متنوع‌تر در شبکه برق را فراهم می‌کند.
با این حال، تحقق کامل این مزیت‌ها نیازمند آن است که توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر همراه با ارتقای زیرساخت شبکه، سامانه‌های ذخیره‌سازی، تجهیزات حفاظتی و مدیریت هوشمند برق انجام شود. افزایش تعداد نیروگاه‌های پراکنده بدون تقویت کنترل شبکه و استانداردهای امنیتی، می‌تواند چالش‌های فنی جدیدی نیز ایجاد کند.
در مجموع، رویکرد تازه ساتبا نشان می‌دهد نقش نیروگاه‌های تجدیدپذیر از یک منبع صرفاً پاک و کم‌کربن فراتر رفته و اکنون به‌عنوان بخشی از راهبرد امنیت و پایداری شبکه برق نیز مورد توجه قرار گرفته است. در صورت اجرای برنامه ۳۰ هزار مگاواتی همراه با توسعه الزامات فنی، پدافندی و سایبری، تولید پراکنده می‌تواند به یکی از ابزارهای اصلی افزایش تاب‌آوری شبکه برق کشور در برابر بحران‌های آینده تبدیل شود.
