توسط : پرتو مدیا | صنعت برق ایران با وجود برخورداری از توان بالای ساخت داخل و ظرفیت حضور در بازارهای منطقهای، در بخش صادرات تجهیزات با عقبنشینی روبهرو شده است. تازهترین آمار منتشرشده نشان میدهد ارزش صادرات تجهیزات صنعت برق به حدود ۲۹۵ میلیون دلار کاهش یافته؛ رقمی که در کنار توانمندی تولیدکنندگان داخلی، یک پرسش مهم را مطرح میکند: چرا صنعتی که بخش عمده تجهیزات مورد نیاز خود را در داخل تولید میکند، هنوز نتوانسته سهم متناسبی از بازار صادراتی منطقه به دست آورد؟
کاهش صادرات تجهیزات صنعت برق
بر اساس گزارش منتشرشده، صادرات تجهیزات صنعت برق ایران به ۲۹۵ میلیون دلار رسیده است. این کاهش در شرایطی رخ داده که صنعت برق کشور طی سالهای گذشته در زمینه تولید انواع تجهیزات، اجرای پروژههای نیروگاهی، احداث خطوط انتقال و پستهای برق و ارائه خدمات فنی و مهندسی به توان قابلتوجهی دست یافته است.
موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که طبق اعلام معاون برق و انرژی وزارت نیرو، بیش از ۹۰ درصد تجهیزات مورد نیاز صنعت برق در داخل کشور تولید میشود و شرکتهای ایرانی علاوه بر تأمین نیاز داخلی، توان صادرات این محصولات را نیز دارند. بنابراین چالش اصلی صادرات را نمیتوان صرفاً به ضعف توان تولید یا فقدان دانش فنی نسبت داد.
فاصله توان تولید با درآمد صادراتی
صنعت برق ایران یکی از حوزههایی است که طی سالهای گذشته سطح بالایی از داخلیسازی را تجربه کرده است. تولید ترانسفورماتور، کابل و سیم، تابلوهای برق، تجهیزات انتقال و توزیع، قطعات نیروگاهی و بسیاری از تجهیزات تخصصی شبکه اکنون در داخل کشور انجام میشود.
با این حال، دستیابی به توان تولید داخلی الزاماً به معنای موفقیت در صادرات نیست. ورود پایدار به بازارهای خارجی علاوه بر کیفیت و قیمت محصول، به شبکه بانکی، تأمین مالی، صدور ضمانتنامه، حضور مستمر در مناقصات خارجی، خدمات پس از فروش و روابط تجاری بلندمدت نیاز دارد.
همین تفاوت میان «توان ساخت» و «توان حضور در بازار» یکی از مهمترین مسائلی است که میتواند وضعیت صادرات تجهیزات برق ایران را توضیح دهد.
بازار منطقه؛ فرصتی بزرگ برای برق ایران
موقعیت جغرافیایی ایران یک مزیت مهم برای صنعت برق محسوب میشود. بسیاری از کشورهای اطراف ایران طی سالهای آینده به توسعه نیروگاهها، خطوط انتقال، شبکههای توزیع و زیرساختهای انرژی نیاز خواهند داشت.
عراق، پاکستان، افغانستان، کشورهای آسیای مرکزی و برخی بازارهای دیگر منطقه میتوانند مقصد تجهیزات و خدمات فنی و مهندسی شرکتهای ایرانی باشند. شرکتهای فعال صنعت برق ایران نیز پیش از این سابقه اجرای پروژه در تعدادی از این کشورها را داشتهاند.
شرکت صانیر نیز پیشتر از اجرای پروژههای صنعت برق ایران در کشورهایی از جمله عراق، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان خبر داده و ظرفیت بالقوه صادراتی این صنعت را بسیار بالاتر از سطح فعلی ارزیابی کرده است.
بنابراین بازار بالقوه وجود دارد؛ مسئله اصلی این است که شرکتهای ایرانی تا چه اندازه میتوانند این ظرفیت را به قراردادهای پایدار و درآمد ارزی تبدیل کنند.
گره مالی صادرات تجهیزات برق
یکی از مهمترین موانع فعالیت صادرکنندگان تجهیزات صنعتی، محدودیتهای مربوط به تأمین مالی پروژههاست.
پروژههای بزرگ صنعت برق معمولاً قراردادهایی بلندمدت و سرمایهبر هستند. شرکتهایی که در مناقصات بینالمللی حضور پیدا میکنند باید بتوانند ضمانتنامه معتبر ارائه دهند، بخشی از هزینه اجرای پروژه را تأمین کنند و در بسیاری موارد شرایط اعتباری مناسبی در اختیار خریدار قرار دهند.
رقبای بینالمللی شرکتهای ایرانی در برخی بازارها از حمایت بانکها، صندوقهای ضمانت صادرات و خطوط اعتباری کشورهای خود برخوردارند. در چنین فضایی، حتی اگر تولیدکننده ایرانی از نظر فنی و قیمت محصول شرایط رقابتی داشته باشد، محدودیت مالی میتواند شانس دستیابی به قرارداد را کاهش دهد.
تحریم و نقلوانتقال پول؛ مانع قدیمی صادرات
محدودیتهای بانکی و دشواری نقلوانتقال پول نیز از دیگر مسائلی است که سالها بر صادرات کالا و خدمات فنی و مهندسی ایران تأثیر گذاشته است.
فروش تجهیزات صنعت برق با صادرات بسیاری از کالاهای مصرفی تفاوت دارد. قراردادهای این حوزه معمولاً ارزش بالایی دارند و اجرای آنها به پرداخت مرحلهای، ضمانتهای بانکی و روابط مالی رسمی نیازمند است.
به همین دلیل، هرگونه محدودیت در نظام بانکی میتواند مستقیماً بر توان رقابت شرکتهای ایرانی در بازارهای خارجی اثر بگذارد.
بازارهایی که منتظر ایران نمیمانند
کاهش صادرات در شرایطی رخ میدهد که رقابت در بازار تجهیزات برق منطقه روزبهروز شدیدتر میشود.
شرکتهای چینی، ترکیهای، اروپایی و تولیدکنندگان سایر کشورهای آسیایی برای حضور در پروژههای زیرساختی منطقه رقابت میکنند. مزیت این شرکتها فقط فناوری نیست؛ بسیاری از آنها همراه با تجهیزات، بستههای تأمین مالی و خدمات مهندسی نیز ارائه میکنند.
در چنین شرایطی، از دست رفتن یک بازار خارجی تنها به معنای فروش کمتر در یک سال نیست. اگر خریداران منطقهای به زنجیره تأمین، استانداردها و خدمات شرکتهای رقیب وابسته شوند، بازگشت دوباره به آن بازار میتواند بسیار دشوارتر و پرهزینهتر باشد.
صادرات؛ راهی برای حفظ ظرفیت تولید
رشد صادرات تجهیزات برق فقط به معنای افزایش درآمد ارزی نیست. بازار خارجی میتواند به کارخانههای داخلی امکان دهد ظرفیت تولید خود را افزایش دهند، هزینه تولید را کاهش دهند و منابع بیشتری برای تحقیق و توسعه در اختیار داشته باشند.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بازار داخلی به دلایل مختلف با محدودیت سرمایهگذاری یا کاهش تعداد پروژههای جدید مواجه باشد. در چنین شرایطی، پروژههای خارجی میتوانند بخشی از ظرفیت بلااستفاده شرکتهای تولیدکننده تجهیزات را فعال نگه دارند.
توسعه صادرات همچنین به ایجاد اشتغال تخصصی در بخش مهندسی، تولید تجهیزات، نصب و راهاندازی و خدمات فنی منجر میشود.
برنامه هفتم و تأکید بر صادرات صنعت برق
اهمیت توسعه صادرات صنایع برق در اسناد بالادستی کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. در برنامه هفتم پیشرفت، صنعت برق و ساخت تجهیزات در میان حوزههایی قرار گرفتهاند که توسعه زنجیره ارزش، تحرکبخشی به صادرات و گسترش فناوری در آنها مورد تأکید قرار گرفته است.
تحقق این هدف اما نیازمند آن است که سیاستهای حمایتی از مرحله بیان ظرفیتها عبور کند و به ابزارهای عملیاتی برای حضور شرکتها در بازارهای خارجی تبدیل شود.
تسهیل صدور ضمانتنامه، تأمین منابع مالی، حمایت از حضور شرکتهای ایرانی در مناقصات بینالمللی، تقویت صندوقهای ضمانت صادرات و استفاده فعالتر از دیپلماسی اقتصادی میتواند بخشی از این مسیر باشد.
صادرات ۲۹۵ میلیون دلاری؛ زنگ هشدار یا فرصت بازگشت؟
رسیدن صادرات تجهیزات صنعت برق به ۲۹۵ میلیون دلار از یک سو کاهش عملکرد این بخش را نشان میدهد، اما از سوی دیگر فاصله قابلتوجه میان توان داخلی و ظرفیت صادراتی بالفعل را آشکار میکند.
ایران امروز بخش عمده تجهیزات مورد نیاز صنعت برق خود را در داخل تولید میکند و شرکتهای ایرانی سابقه اجرای پروژههای خارجی را نیز در کارنامه دارند.
مسئله اصلی این است که چگونه این توان فنی و صنعتی به حضور پایدار در بازارهای جهانی تبدیل شود.
اگر موانع مالی، بانکی و تجاری کاهش یابد و شرکتهای ایرانی بتوانند با حمایت مؤثرتر در پروژههای خارجی حضور پیدا کنند، بازار کشورهای همسایه میتواند یکی از مهمترین مسیرهای رشد صنعت برق باشد. در مقابل، تداوم افت صادرات میتواند به معنای واگذاری تدریجی بازارهای نزدیک به رقبایی باشد که با بستههای مالی و تجاری قدرتمندتری وارد میدان شدهاند.
کاهش صادرات تجهیزات صنعت برق به حدود ۲۹۵ میلیون دلار، بیش از آنکه نشانه کمبود توان فنی باشد، فاصله میان ظرفیت صنعتی ایران و حضور واقعی آن در بازارهای خارجی را برجسته میکند. با توجه به داخلیسازی گسترده تجهیزات برق و تقاضای رو به رشد کشورهای منطقه برای توسعه زیرساختهای انرژی، فرصت صادراتی همچنان قابل توجه است؛ اما استفاده از این فرصت نیازمند رفع موانع بانکی، تقویت تأمین مالی، تسهیل ضمانتنامههای صادراتی و حمایت مؤثر از حضور شرکتهای ایرانی در بازارهای هدف است.
