توسط : پرتو مدیا | صنعت خورشیدی چین با وجود تسلط بر زنجیره جهانی تولید تجهیزات فتوولتائیک، اکنون با مازاد شدید ظرفیت، افت سودآوری و رقابتی فرسایشی میان تولیدکنندگان روبهرو شده است؛ بحرانی که حمایت دولتهای محلی، سرعت بالای تغییر فناوری و ادامه سرمایهگذاری شرکتها، روند ادغام و خروج ظرفیتهای اضافی را دشوار کرده است.
چین طی سالهای گذشته با سرمایهگذاری گسترده در فناوریهای سبز، به بزرگترین مرکز تولید تجهیزات خورشیدی جهان تبدیل شد؛ اما رشد سریع ظرفیت تولید اکنون به یکی از مهمترین چالشهای این صنعت تبدیل شده و عرضه محصولات فتوولتائیک به شکل محسوسی از تقاضای جهانی پیشی گرفته است.
الکساندر براون، تحلیلگر ارشد مؤسسه مطالعات چین مرکس، گفت: تجربه دولت چین در کاهش ظرفیت مازاد صنایعی مانند: فولاد، زغالسنگ، سیمان و آلومینیوم بهسادگی در صنعت خورشیدی قابل تکرار نیست. یکی از دلایل اصلی این تفاوت، ساختار مالکیت شرکتهاست؛ بخش عمده صنعت خورشیدی چین در اختیار شرکتهای خصوصی قرار دارد، در حالی که در بسیاری از صنایع سنتی، شرکتهای دولتی نقش پررنگتری داشتهاند و هماهنگسازی آنها برای کاهش ظرفیت آسانتر بوده است.
در صنعت فتوولتائیک، اگرچه بسیاری از تولیدکنندگان بر ضرورت جلوگیری از افت بیشتر قیمتها و توقف سرمایهگذاریهای بیش از اندازه اتفاق نظر دارند، اما هر شرکت بهصورت مستقل همچنان انگیزه دارد سهم بازار خود را افزایش دهد و ظرفیت تولید بیشتری ایجاد کند. همین تضاد میان منافع جمعی صنعت و منافع individual شرکتها، فرآیند ساماندهی بازار را پیچیده کرده است.
سرعت بالای تحول فناوری نیز به این وضعیت دامن زده است. تجهیزات و خطوط تولید در صنعت خورشیدی ممکن است هر دو تا سه سال نیازمند ارتقا باشند و شرکتها برای عقب نماندن از رقبا، دائماً به سرمایهگذاری در فناوریهای جدید ترغیب میشوند. در عین حال، خطوط قدیمی نیز الزاماً از بازار خارج نمیشوند و محصولات مبتنی بر فناوریهای قدیمیتر میتوانند با قیمت پایینتر در بازارهای مختلف جهان به فروش برسند.
رشد قدرتمند تقاضای جهانی طی سالهای گذشته نیز در شکلگیری این مازاد ظرفیت نقش داشته است. بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، پنج تولیدکننده بزرگ ماژول خورشیدی چین بهطور متوسط حاشیه سودی در محدوده ۸ تا ۱۲ درصد داشتند و همین سودآوری، توسعه گسترده ظرفیت تولید را برای شرکتها توجیهپذیر میکرد. با این حال، ادامه سرمایهگذاریها در نهایت به شکاف بزرگی میان عرضه و تقاضا منجر شد.
نشانههای جدی بحران از سال ۲۰۲۳ آشکار شد و در اوایل ۲۰۲۴ شدت گرفت. شرایط مالی شرکتهای بزرگ نیز بهسرعت تغییر کرده است؛ بهطوری که بر اساس بررسی مرکس، حاشیه سود تجمیعی پنج شرکت بزرگ چینی در سال ۲۰۲۵ به حدود منفی ۱۱ درصد رسیده است. این افت شدید نشان میدهد جنگ قیمتی و مازاد تولید فشار قابل توجهی بر سودآوری فعالان صنعت خورشیدی چین وارد کرده است.
با وجود این زیانها، ورشکستگی گسترده شرکتهای بزرگ هنوز رخ نداده است. یکی از دلایل مهم، حمایت دولتهای محلی چین از تولیدکنندگان مستقر در مناطق خود است. این شرکتها برای اقتصاد محلی منبع اشتغال و درآمد مالیاتی محسوب میشوند و دولتهای محلی میتوانند از طریق تسهیلات مالی، مشوقهای مالیاتی، وام یا سرمایهگذاری مستقیم به ادامه فعالیت آنها کمک کنند.
از سوی دیگر، محدودیتهای تجاری آمریکا، اروپا و برخی دیگر از بازارها بر تصمیمات سرمایهگذاری شرکتهای چینی تأثیر گذاشته است. برخی تولیدکنندگان برای حفظ دسترسی به بازارهای خارجی، ظرفیت تولید خود را به کشورهایی در جنوب شرق آسیا منتقل کردهاند. با این حال، تحلیلگران معتقدند عوامل ژئوپلیتیکی علت اصلی بحران فعلی نیستند و مازاد ظرفیت در درجه نخست از شرایط بازار داخلی و سرمایهگذاری بیش از اندازه ناشی شده است.
در صورت افزایش موانع تجاری در کشورهای مختلف، فشار بر صنعت خورشیدی چین میتواند بیشتر شود؛ بهویژه اگر رشد تقاضای داخلی و جهانی نیز همزمان کاهش یابد. در چنین شرایطی، صادرات دیگر قادر نخواهد بود بخش بزرگی از تولید مازاد چین را جذب کند.
پکن از سال ۲۰۲۴ مجموعهای از سیاستها شامل سختگیری بیشتر درباره مصرف انرژی، استانداردهای بهرهوری، محدودیتهای سرمایهگذاری و اصلاح سازوکارهای قیمتگذاری را برای کنترل شرایط در پیش گرفته است، اما به گفته براون، این سیاستها تاکنون نتوانستهاند مسئله مازاد ظرفیت را بهطور کامل حل کنند.
با این حال، افزایش استانداردهای فنی و کاهش رشد بازار میتواند بهتدریج شرکتها را مجبور کند برخی ظرفیتهای قدیمی را کنار بگذارند. تولیدکنندگان نیز در واکنش به شرایط جدید طی دو سال گذشته کاهش هزینهها و تعدیل نیروی انسانی را آغاز کردهاند.
اگر این اقدامات کافی نباشد، ممکن است دولت مرکزی چین ناچار به مداخله مستقیمتر شود؛ از جمله تعیین استانداردهای سختگیرانهتر، اصلاح مناقصات با هدف کاهش تمرکز صرف بر پایینترین قیمت و محدود کردن حمایت دولتهای محلی از تولیدکنندگان ناکارآمد.
بحران فعلی صنعت خورشیدی چین نتیجه تناقضی است که سالها رشد سریع این صنعت ایجاد کرده است؛ ظرفیت عظیمی که چین را به قدرت مسلط بازار جهانی فتوولتائیک تبدیل کرد، اکنون به عاملی برای افت قیمتها و زیان تولیدکنندگان تبدیل شده است. سرعت بالای تحول فناوری، حمایت دولتهای محلی و رقابت شدید شرکتها باعث شده کاهش ظرفیت مازاد بسیار کندتر از انتظار پیش برود. با ادامه فشار مالی بر تولیدکنندگان، احتمالاً طی سالهای آینده صنعت خورشیدی چین وارد دوره جدیتری از ادغام، حذف خطوط قدیمی و بازآرایی ظرفیت تولید خواهد شد.
